Wywodzi się on z ziemi krakowskiej. Stopniowo przenikał ze środowiska wiejskiego do innych środowisk. Dużą popularnością cieszył się wśród szlachty zaściankowej, która bardzo chętnie tańczyła go na swych zabawach. „Ona to nadała krakowiakowi charakter rycerski. We wczesnym okresie tańczyli go parami wyłącznie mężczyźni, przy czym jeden z nich uosabiał rycerza, a drugi giermka”.
Choreograficzny i muzyczny kształt krakowiaka scenicznego, baletowego, całkowicie odbiega od wiejskich „krakowiaków”. Wielu autorów uważa go za jeden z typowych tańców polskich, w których wyraża się cały charakter Polaka, jego żywość, elegancja i dowcip. „Muzyka krakowiaków jest wesoła, żywa, strojna i bogata, tak jak ziemia krakowska ze swemi górami, kopalniami, żupami, pszenicą i stolicą. Nie dziw, że lud krakowski góruje nad ludem innych prowincji polskich swobodą, życiem i wesołością w swoich zabawach i śpiewach. Nie jedna nuta krakowiaków, sama z siebie tak piękna, posłużyła wykształconej muzyce za osnowę do prześlicznych utworów”
Powszechnie znane są w Polsce takie krakowiaki, jak : Albośmy to jacy tacy, Krakowiaczek jeden, Leć głosie po rosie. A także patriotyczne pieśni w rytmie i z melodiami krakowiaków: Bartoszu, Bartoszu, Dalej chłopcy, dalej żywo, Na Wawel, Na Wawel, Płynie Wisła płynie. Nie śpiewano ich w tańcu, ale w polskich domach, przy okazji różnych spotkań które podnosiły i umacniały ducha narodowego, zespalały naród.
Taniec krakowiak, wykonywany z towarzyszeniem muzyki instrumentalnej i bardziej swobodnych, często żartobliwych przyśpiewek, pełnił podobną rolę. Był żywy, skoczny, zawadiacki, tętniący radością. Był połączeniem beztroski i wesołości z dumą i zadzierżystością krakowską.
Współczesny krakowiak jako polski taniec narodowy, który wyszedł z ziemi krakowskiej i przewędrował cały kraj, stanowi syntezę elementów ruchowych i muzycznych wielu tańców i śpiewów różnych środowisk regionu krakowskiego – wiejskich i innych (szlacheckich, dworskich, mieszczańskich), do których przeniknął i w których się rozwijał. Duży wpływ na ukształtowanie się dzisiejszej postaci krakowiaka mieli również nauczyciele tańca, zawodowi tancerze i choreografowie oraz kompozytorzy spoza środowiska ludowego, i to nie tylko regionu krakowskiego.
